“Ta không nhìn mọi thứ như chúng vốn là, mà nhìn chúng theo cách chính ta đang là.” — Anaïs Nin
Có những lúc tôi nhìn một người đưa ra một quyết định nào đó và trong đầu đã nghĩ ra khá nhiều thứ để nói. Không hẳn vì tôi chắc mình đúng, cũng chẳng phải muốn xen vào cuộc đời của người khác. Chỉ là đôi khi đứng ngoài một câu chuyện lại nhìn thấy vài thứ rõ hơn người đang ở bên trong nó.
Nhưng phần lớn những lúc như vậy, tôi lại chọn im lặng.
Nói ra chưa chắc người ta muốn nghe. Mà một khi ai đó đã đủ tin vào lựa chọn của mình, thêm một lời khuyên đôi khi chẳng giúp họ suy nghĩ nhiều hơn, chỉ khiến họ có thêm một thứ để phản bác. Cuộc nói chuyện từ đó cũng chẳng còn là xem điều gì hợp lý, mà thành chuyện mỗi người cố giữ lấy góc nhìn của riêng mình.
Thế nên có lúc tôi nghĩ, thôi thì cuộc đời của ai người đó tự sống. Lựa chọn của ai người đó tự chịu. Nghe khá đơn giản, nhưng thực tế lại không hẳn vậy, bởi không phải quyết định nào cũng chỉ dừng lại ở một người. Có những lựa chọn mà người đưa ra hoàn toàn có quyền quyết định, nhưng hậu quả của nó lại được chia cho cả những người chẳng hề có mặt trong quyết định ban đầu.
Có lẽ đó là lý do tôi để ý khá nhiều đến cách con người lựa chọn.
Có người rất khó thay đổi một suy nghĩ đã tồn tại từ lâu. Hoàn cảnh có thể đã khác, thời thế cũng đã khác, nhưng thứ từng được xem là đúng vẫn cứ được giữ nguyên chỉ vì nó đã ở đó quá lâu. Điều lạ là cũng chính một người như vậy đôi khi lại có thể bị cuốn vào một thứ mới rất nhanh: thấy người khác làm hay, thấy một con đường trông có vẻ ổn, thấy kết quả đẹp thì nghĩ rằng mình cũng nên thử.
Một bên gần như không chịu thay đổi, một bên lại thay đổi rất dễ. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng càng nghĩ tôi càng thấy hai chuyện đó không cách nhau xa lắm.
Bởi cả hai đều có thể thiếu cùng một bước: dừng lại và tự hỏi tại sao.
Tại sao mình vẫn tin điều này?
Tại sao mình lại muốn điều kia?
Mình thật sự đã suy nghĩ về nó, hay chỉ đang giữ một thứ quen thuộc vì ngại thay đổi? Mình thật sự muốn con đường đó, hay chỉ đang nhìn thấy phiên bản đẹp nhất của nó trong cuộc đời một người khác?
Tôi không nghĩ cái cũ cứ cũ là sai, cũng chẳng cho rằng cái mới mặc nhiên tốt hơn. Có những điều tồn tại qua rất nhiều năm vì nó vẫn có giá trị, và cũng có vô số thứ mới mẻ chỉ đẹp khi nhìn từ xa. Cuộc đời của người khác càng không phải một bản hướng dẫn có thể bê nguyên về áp dụng cho mình. Mỗi người bắt đầu ở một vị trí khác nhau, có những khả năng khác nhau, những thứ khác nhau để đánh đổi và những hậu quả khác nhau phải gánh.
Có những cái giá phải tự trả rồi mới hiểu. Nhưng cũng có những cái giá tôi nghĩ không nhất thiết phải trả chỉ để xác nhận một điều vốn đã có thể nhìn thấy trước.
Không phải bài học nào cũng cần tự mình đâm vào mới được tính là trải nghiệm.
Tôi chưa sống đủ lâu để tự nhận mình hiểu đời hay từng trải. Nếu vài năm nữa quay lại đọc những dòng này, có thể tôi sẽ thấy một vài suy nghĩ hiện tại khá ngây ngô. Điều đó cũng chẳng có gì lạ. Tôi vẫn còn rất nhiều thứ chưa gặp và chắc chắn sẽ còn không ít lần tự nhận ra mình từng nghĩ sai.
Nhưng tôi cũng không tin rằng cứ sống lâu hơn thì tự nhiên sẽ nhìn mọi thứ rõ hơn.
Trải nghiệm chỉ có ý nghĩa khi sau nó, người ta chịu nhìn lại. Có người chỉ cần một lần sai đã bắt đầu nghĩ khác, cũng có người đi qua rất nhiều chuyện nhưng thứ duy nhất thay đổi là họ ngày càng giỏi tìm lý do để chứng minh mình chưa từng sai.
Tuổi tác có thể cho một người thêm kinh nghiệm, nhưng nó không tự sửa cách người đó suy nghĩ. Có những thứ lớn lên cùng mình, cũng có những thứ dừng lại ở một thời điểm rất lâu về trước.
Đặc biệt là những chuyện liên quan đến quá khứ.
Một chuyện đã xảy ra từ lâu vẫn có thể thay đổi cách ta nghe một câu nói ở hiện tại. Đôi khi mình tưởng mình đang phản ứng với những gì vừa được nói, nhưng thực ra phía sau nó còn có cả một đống chuyện cũ, cảm xúc cũ và cách mình đã nhìn người nói từ rất lâu.
Thế là có những lời bị bác bỏ không phải vì nó sai.
Chỉ vì mình không muốn người đó là người nói đúng.
Tất nhiên chiều ngược lại cũng vậy. Không ai mặc nhiên đúng chỉ vì họ lớn tuổi hơn, trải qua nhiều hơn hay tin rằng họ biết điều gì tốt cho người khác. Nghe người khác không đồng nghĩa với nghe lời người khác. Tôi nghĩ khác biệt nằm ở chỗ mình có đủ bình tĩnh để nghe một điều mình không thích, suy nghĩ về nó rồi mới quyết định giữ hay bỏ hay không.
Bởi nếu chỉ tiếp nhận những điều vốn đã giống suy nghĩ của mình, có lẽ đó không còn là lắng nghe nữa.
Có một chuyện khác tôi cũng thấy khá thú vị: con người thường nhận ra sự cố chấp của người khác rất nhanh, nhưng lại cực kỳ giỏi tìm một cái tên đẹp hơn cho sự cố chấp của chính mình.
Người khác không chịu thay đổi thì là bảo thủ. Mình không thay đổi thì là có nguyên tắc. Người khác không chịu nghe thì là không biết tiếp thu, còn mình không chịu nghe thì bởi người ta chẳng hiểu những gì mình đã trải qua.
Câu “không ai hiểu mình” có lẽ là một trong những câu dễ nói nhất.
Tôi không phủ nhận cảm giác đó. Ai cũng muốn được hiểu, nhất là khi đã từng trải qua một chuyện khiến mình thay đổi. Khi đó rất tự nhiên nếu mình muốn người khác biết vì sao mình phản ứng như vậy, vì sao mình giữ khoảng cách hay tại sao có những thứ với người khác rất bình thường nhưng với mình lại không.
Chỉ là sự thấu hiểu có lẽ không thể vận hành theo một chiều.
Nếu mình muốn người khác đặt bản thân vào vị trí của mình, thì cũng nên có lúc thử đứng ở phía của họ. Nếu mình muốn người khác hiểu rằng phía sau cách mình hành xử là cả một câu chuyện, thì cũng phải thừa nhận rằng người khác có những câu chuyện của riêng họ.
Quá khứ có thể giải thích rất nhiều thứ, nhưng một lời giải thích không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với một sự miễn trừ.
Một người có quyền giận, quyền không quên, quyền không tha thứ và quyền giữ khoảng cách với điều từng khiến mình tổn thương. Không phải chuyện gì cũng cần một cái kết đẹp. Nhưng ở một thời điểm nào đó, tôi nghĩ mỗi người vẫn phải tự chịu trách nhiệm cho cách mình đối xử với hiện tại, bất kể quá khứ đã khiến mình trở thành như thế nào.
Bởi có một khả năng khá khó chịu: những điều mình từng ghét ở một người khác đôi khi lại xuất hiện trong chính mình mà mình không nhận ra.
Không nhất thiết giống hoàn toàn. Hoàn cảnh có thể khác, cách thể hiện cũng khác. Nhưng đôi khi vẫn là cùng một kiểu không chịu lắng nghe, cùng một sự chắc chắn rằng mình có đủ lý do để làm như vậy, hoặc cùng một thói quen nhìn rất rõ sai lầm của người khác nhưng hiếm khi nghĩ đến khả năng bản thân cũng góp một phần vào vấn đề.
Tôi nghĩ đây mới là chỗ khó nhất.
Thừa nhận một quyết định sai thật ra chưa chắc đã đáng sợ đến vậy. Sai thì sửa, không sửa được thì chịu hậu quả và ít nhất biết lần sau đừng chọn như thế nữa.
Khó hơn là thừa nhận rằng có thể từ đầu mình đã nhìn mọi chuyện qua một góc quá hẹp.
Tôi cũng không loại mình khỏi chuyện đó. Tôi có những điều mình tin, có những người tôi không thích nghe và cũng có lúc tự tin vào suy nghĩ của mình hơn mức cần thiết. Tôi không muốn biến việc “biết mình có thể sai” thành kiểu lúc nào cũng nghi ngờ bản thân, bởi như vậy cũng chẳng khá hơn bao nhiêu.
Chỉ là tôi muốn chừa lại một khoảng.
Một khoảng đủ để khi nghe điều mình không thích, tôi chưa lập tức gạt đi. Khi thấy một thứ hấp dẫn, tôi chưa vội nghĩ nó chắc chắn phù hợp với mình. Khi một chuyện không diễn ra như mong muốn, tôi có thể nhìn lại trước khi tìm người để đổ lỗi. Và nếu vài năm nữa đọc lại những điều mình từng tin chắc hôm nay rồi thấy nó sai, thì có thể đơn giản thừa nhận: hồi đó mình nghĩ chưa tới.
Có lẽ con người sẽ chẳng bao giờ nhìn mọi thứ hoàn toàn như chúng vốn là. Mỗi người đều nhìn thế giới qua những gì mình đã trải qua, những điều mình tin, những thứ mình thích và cả những chuyện mình vẫn chưa bước qua được.
Điều quan trọng có lẽ không phải cố xóa sạch tất cả những thứ đó, mà là biết chúng tồn tại.
Để thỉnh thoảng, trước khi quá chắc chắn rằng mình đã nhìn rõ một người hay một câu chuyện, còn nhớ quay ánh mắt lại phía mình.
Sau cùng, người khó nhìn rõ nhất có lẽ vẫn luôn là chính mình.